Globalne spojrzenie na wpływ tam bobrowych na rzeki i strumienie.

W branży wodnej mówimy, że każda woda jest jak pacjent, aby rozwiązać problem zdrowotny trzeba podejść do każdego przypadku indywidualnie. Ale podobnie jak w przypadku leczenia człowieka, tak samo w zarządzaniu zasobami wodnymi możemy przy odpowiednio dużym zbiorze dany znaleźć pewne prawidłowości. Oczywiście w związku z różnorodnością zawsze znajdzie się jakiś wyjątek od reguły. W rozmowach o wpływie tam bobrowych na rzeki można spotkać się różnymi, często z przeciwnymi argumentami. Na szczęście w 2022 roku ukazała się publikacja przeglądowa analizująca wyniki badań z całego świata, która daje nam przegląd wpływu tam bobrowych na rzeki w różnych strefach klimatycznych.

Wpływ na hydrologię

Intuicyjnie możemy przypuszczać, że stawy bobrowe zwiększają przepływ. Potwierdzają to badania z różnych stref klimatycznych. W 42 z 44 publikacji analizujących ten aspekt wykazano wzrost retencji.

W przypadku wielkości przepływu nie ma wyraźnego wskazania na zwiększenie lub obniżenie. Jest to zależne od czynników przestrzennych, czasowych i lokalnych warunków przy każdej tamie. Zwiększona pojemność magazynowania (zarówno wód powierzchniowych, jak i gruntowych) wody powyżej tam bobrowych powoduje, że w okresach mniejszych przepływów będą one zwiększone poniżej tamy. Jednocześnie, gdy parowanie będzie większe od zasilania to tama bobrowa może zmniejszyć przepływ. Autorzy przeglądu wskazują, że jest mało długofalowych badań analizujących zmianę wielkości przepływu, więc nie da się jednoznacznie wskazać wpływu tam na ten aspekt.

W przypadku pozostałych dwóch parametrów hydrologicznych wszystkie publikacje wskazują jeden kierunek zmian, pomimo że nie ma ich tak dużo jak w przypadku retencji wód. Tamy bobrowe zmniejszają prędkość przepływu – jak każda bariera. Jednocześnie poprzez retencję wody, podnosi się poziom wód podziemnych, a co za tym idzie także przepływ w strefie osadów czy w glebie. Zwiększa to rezerwę wody w okolicy (tereny podmokłe w otoczeniu tamy), przez co zasoby są chronione latem i poziom wód gruntowych nie obniża się tak szybko, a co za tym idzie stabilizuje się przepływ w rzece.

Retencja wody zarówno w stawie bobrowy jak i okolicznych wodach gruntowych będzie korzystna w okresie suszy
Zmniejszenie prędkości przepływu (nurtu) będzie miało znaczenie przy szybkich wezbraniach (opadach nawalnych), ponieważ spłaszczy falę wezbrania i ograniczy ryzyko zalania obszarów poniżej.

Wpływ na jakość wód

Zmiana hydrologii to zmiana warunków procesów fizycznych i biochemicznych. Z tego powodu tamy bobrowe zatrzymują zawiesinę (sedymnetacja) – prawie wszystkie znalezione publikacje wskazują na obniżenie stężenia zawiesiny. Konsekwencją jest zwiększenie niektórych form rozpuszczonych – przez rozkład opadłej materii organicznej. Dlatego publikacje wskazują na wzrost stężenia rozpuszczonego węgla organicznego czy jonów amonowych. Poniżej omówienie głównych wniosków z przeglądu:

1. Zawiesina całkowita

Tamy bobrowe powodują spowolnienie przepływu wody, co sprzyja sedymentacji zawiesiny całkowitej.
Obniżenie prędkości przepływu skutkuje zatrzymywaniem cząstek organicznych i mineralnych, zmniejszając ich ilość w wodzie za tamą.

2. Formy azotu

W zbiornikach tworzonych przez tamy wzrasta czas retencji wody, co sprzyja procesom denitryfikacji.
Obniżenie poziomu azotu w wodzie następuje poprzez przekształcenie azotanów w azot gazowy, który ulatnia się do atmosfery.
Wzrost stężeń amoniaku i azotu organicznego może następować w wyniku rozkładu materii organicznej zatrzymywanej przez tamy

3. Formy fosforu

Tamy bobrowe prowadzą do akumulacji fosforu w osadach dennych, zmniejszając jego stężenie w wodzie.
W warunkach beztlenowych fosfor może być uwalniany z osadów, co w określonych przypadkach może zwiększać jego ilość w wodzie.

4. Rozpuszczony węgiel organiczny

Tamy bobrowe zwiększają koncentrację rozpuszczonego węgla organicznego, ponieważ zatrzymują materię organiczną i sprzyjają jej rozkładowi.
Wpływa to na zmianę barwy wody oraz może oddziaływać na równowagę ekosystemu wodnego.

5. Metylortęć

Warunki beztlenowe w osadach dennych zbiorników bobrowych mogą sprzyjać metylacji rtęci.
Metylortęć jest formą toksyczną, która może akumulować się w organizmach wodnych, w tym w rybach, co może mieć konsekwencje dla łańcucha pokarmowego.

W przypadku metylortęci warto zaznaczyć, że jeśli nie ma źródła jej zanieczyszczenia w zlewni powyżej to proces ten będzie ograniczony lub zerowy.

Wpływ na elementy biologiczne

1. Ryby

Tamy bobrowe mogą ograniczać migrację ryb, ale jednocześnie tworzą nowe siedliska dla gatunków preferujących spokojne wody.
Powstające zbiorniki mogą zwiększać populacje ryb preferujących wolniejsze nurty i większą ilość ukryć.

2. Bezkręgowce

Wzrost ilości materii organicznej w wodzie sprzyja rozwojowi wielu gatunków bezkręgowców wodnych.
Zmiana struktury siedlisk może zwiększać różnorodność gatunkową, choć niektóre gatunki preferujące szybki nurt mogą być wypierane.

3. Płazy i Gady

Tamy bobrowe tworzą rozlewiska, które sprzyjają obecności gadów wodnych, takich jak żółwie i węże.
Nowe warunki siedliskowe mogą zwiększać dostępność pokarmu i miejsc do rozmnażania.
Tworzenie nowych zbiorników wodnych przez bobry sprzyja zwiększeniu populacji płazów, zwłaszcza tych preferujących środowiska wodne o niskim przepływie.
Stawy bobrowe mogą zapewniać dogodne warunki do rozrodu, dostarczając płazom miejsc do składania jaj i ochrony kijanek.
Zwiększona retencja wody oraz zmiany w strukturze roślinności mogą zwiększać dostępność pokarmu dla larw i dorosłych płazów.
Jednak zmniejszone natlenienie wody i potencjalny wzrost metylortęci mogą stanowić zagrożenie dla niektórych gatunków.