Polska jest krajem, w którym drobne zbiorniki wodne stanowią istotny element krajobrazu. Oczka wodne, drobne jeziora i starorzecza odgrywają kluczową rolę w retencji wody, różnorodności biologicznej oraz stabilności ekosystemów. Jednak z punktu widzenia oficjalnych systemów monitoringu wód, te ekosystemy niemal nie istnieją.
Fot. 1 Opływ Motławy w Gdańsku z różnymi makrofitami. Fot. E. Pronin
Ramowa Dyrektywa Wodna – dobre fundamenty, ale zbyt duże sito
System monitoringu wód w Polsce jest oparty na Ramowej Dyrektywie Wodnej (RDW), która nakłada na kraje członkowskie UE obowiązek oceny stanu wód powierzchniowych i podziemnych. Problem w tym, że obejmuje on jedynie rzeki oraz jeziora o powierzchni przekraczającej 50 hektarów. Oznacza to, że dziesiątki tysięcy mniejszych jezior i drobnych zbiorników wodnych pozostaje poza oficjalnym nadzorem.
Aby zobrazować skalę problemu: Polska posiada ok. 700 jezior o powierzchni większej niż 50 ha, podczas gdy liczba małych jezior i zbiorników wodnych wynosi kilkadziesiąt tysięcy. Są to ekosystemy nie tylko istotne dla bioróżnorodności, ale również dla gospodarki wodnej – od retencji wody po filtrację biogenów.
Fot. 2 Staw Łabędzi w Parku Oliwskim w Gdańsku. Fot. E. Pronin.
Monitoring siedlisk przyrodniczych – za mała skala
Innym systemem, który mógłby przynajmniej częściowo objąć małe jeziora, jest monitoring siedlisk przyrodniczych prowadzony w ramach obowiązków wynikających z Dyrektywy Siedliskowej. Jednak ten system obejmuje jedynie kilkaset stanowisk, co w porównaniu z liczbą małych jezior w Polsce jest kroplą w morzu potrzeb.
W efekcie mniejsze zbiorniki wodne nie są systematycznie badane pod kątem jakości wody, zmian składu gatunkowego czy wpływu działalności człowieka. Ich ochrona opiera się raczej na działaniach doraźnych lub lokalnych inicjatywach, co nie daje pełnego obrazu ich stanu ekologicznego.
Plany gospodarowania wodami i utrzymania wód – małe jeziora na marginesie
W ostatnich latach w debacie publicznej pojawiły się dyskusje nad planami gospodarowania wodami i planami utrzymania wód, które poddano konsultacjom społecznym. Dokumenty te koncentrują się jednak głównie na rzekach oraz większych zbiornikach wodnych, często pomijając wpływ działań na mniejsze jeziora a zwłaszcza na drobne zbiorniki wodne, starorzecza itp.
Małe zbiorniki wodne, choć pełnią kluczowe funkcje hydrologiczne i ekologiczne, nie są uwzględniane w strategiach zarządzania wodami na poziomie krajowym. W efekcie takie działania, jak regulacje hydrotechniczne, prace melioracyjne czy zmiany w użytkowaniu gruntów, mogą prowadzić do ich degradacji, wysychania lub eutrofizacji, a oficjalne raporty tego nie odnotowują.
Tak jak zaznaczałem w jednej ze swoich prac naukowych jedyne sytuacje, gdzie małe jeziora lub drobne zbiorniki wodne poddawane są monitoringowi prowadzonemu przez jednostki związane z administracją krajową to, gdy zorganizowane jest w ich obrębie kąpielisko lub gdy „załapały” się do grupy jezior badanych w ramach monitoringu siedlisk wodnych w ramach sieci Natura 2000. Jest to dość marginalne podejście do sprawy monitoringu tych cennych przyrodniczo i ekosystemowo części naszego krajobrazu.
Fot. 2 Jezior Długie koło Rzepina z widokiem na zorganizowane kąpielisko gminne. Fot. E. Pronin.
Jakie rozwiązania?
Włączenie małych jezior i naturalnych zbiorników wodny do systemów monitoringu wymaga kilku istotnych zmian:
- Zmiana kryteriów ustanowionych przez polską administrację względem jezior w stosunku do założeń RDW (brak kryterium wielkości jezior) – obniżenie progu powierzchni jezior objętych monitoringiem lub wprowadzenie reprezentatywnej sieci punktów badawczych dla małych zbiorników.`
- Rozszerzenie monitoringu siedlisk przyrodniczych – zwiększenie liczby stanowisk badawczych w ramach monitoringu siedlisk Natura 2000.
- Integracja z planami utrzymania wód – uwzględnienie małych jezior w dokumentach planistycznych dotyczących gospodarki wodnej.
- Współpraca nauki i społeczeństwa – wykorzystanie potencjału badań akademickich oraz monitoringu obywatelskiego do tworzenia bazy danych o stanie małych zbiorników co coraz częściej ma miejsce. Warto wspomnieć takie duże europejskie projekty jak EuroPonds i Ponderful czy prowadzony przez Instytut Botaniki PAN: Strona główna i Uniwersytet im. Adama Mickiewicza monitoring zakwitów sinic
Małe jeziora to cisi bohaterowie polskiego krajobrazu wodnego, których znaczenie jest nieproporcjonalnie większe niż uwaga, jaką poświęca im system monitoringu. Jeśli chcemy skutecznie chronić zasoby wodne w Polsce, konieczne jest rozszerzenie i lepsza koordynacja działań monitorujących także te mniejsze, lecz niezwykle ważne ekosystemy. Ten system jest wdrożony np. w Wielkiej Brytanii, która nawet nie będąc już w UE nadal w znacznie wyższej rozdzielczości monitoruje swoje wody powierzchniowe. Zwracając dość dużą uwagę na znaczenie drobnych zbiorników wodnych.
Literatura:
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 stycznia 2019 r. w sprawie nadzoru nad jakością wody w kąpielisku i miejscu okazjonalnie wykorzystywanym do kąpieli
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20190000255
Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:32000L0060
Pronin, E. Are the existing guidelines sufficient for the assessment of bathing water quality? The example of Polish lakes. Environ Sci Pollut Res 28, 39742–39756 (2021). https://doi.org/10.1007/s11356-021-13474-9
II aktualizacja Planów gospodarowania wodami
Plany utrzymania wód
https://www.gov.pl/web/wody-polskie/plany-utrzymania-wod
Biggs, J., von Fumetti, S. & Kelly-Quinn, M. The importance of small waterbodies for biodiversity and ecosystem services: implications for policy makers. Hydrobiologia 793, 3–39 (2017). https://doi.org/10.1007/s10750-016-3007-0
Opis badan i projektu związanych z obywatelskim zgłaszaniem zakwitów sinic na różnych ekosystemach wodnych: https://fykologia.pl/2019/08/12/aplikacja-zaznacz-zakwit-wody/
Przykłady dużych europejskich projektów związanych z drobnymi zbiornikami wodnymi:
https://ponderful.eu/; https://europonds.jimdofree.com/
