O rozwoju suszy w 2026 pisałem już we wcześniejszym tekście i czekałem na raport IUNG z kilku powodów. Po pierwsze od lat obserwuję niezadowolenie rolników z powodu skali suszy ogłaszanych w tych raportach. Po drugie mam wrażenie, że wytyczne z rozporządzenia nie nadążają za rzeczywistością, w tym za zimową suszą. Po trzecie odkąd IMGW publikuje swoje mapy Klimatycznego Bilansu Wodnego staram się je porównywać, chociaż bazują na innych stacjach meteorologicznych, ale obie instytucje interpolują wyniki na cały kraj. Motywatorem to napisania o tym był artykuł w Tygodniku Rolniczym, którego tytuł krzyczy „„Zróbcie tak, żeby im nie dać”. Mocne słowa rolnika po raporcie IUNG„, który pomimo wad tego systemy zawiera nieprawdziwe informacje o jego działaniu.

Niniejszy artykuł nie ma na celu oczerniania jednej czy drugiej strony. Ma pokazać jak działa obecny system monitoringu suszy rolniczej i wskazać elementy, które moim zdaniem wymagają poprawy, usprawnień czy zmian. Oceniam to oczywiście z hydrologicznego punktu i wieloletniego śledzenia informacji o suszy rolniczej. Są zapewne jeszcze inne zagadnienia do analizy, ale są one poza moim obszarem kompetencji i doświadczeń, ale z chęcią się o nich dowiem – piszcie w komentarzach.

Zacznę od analizy treści z artykułu wyjaśniając przy okazji jak działa system, a na końcu dodam wątki, które się w nim nie pojawiły.

Na początek fragment z wprowadzenia „Rolnicy nie mogą zrozumieć, jak to możliwe, że wielu z nich zaorało rzepaki, bo zwyczajnie uschły, a IUNG nie ogłosił w nich suszy.”

Zajrzyjmy do rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 kwietnia 2019 r. w sprawie wartości klimatycznego bilansu wodnego dla poszczególnych gatunków roślin uprawnych i gleb.

Dla pierwszego okresu raportowania (okres od 21 marca do 20 maja 2026 r) mamy w nim informacje, że KBW dla rzepaku i rzepiku zaczyna się od -207 mm na I klasie gleby* i kończy na -297 na IV klasie. Jak widać na poniższej mapie IUNG tych wartości nie osiągnęliśmy nigdzie w Polsce.

*Zróżnicowanie przestrzenne pokrywy glebowej w Polsce według kategorii glebowych o różnej podatności na suszę –
gleby bardzo lekkie (bardzo podatne), lekkie (podatne), średnie (średnio podatne), ciężkie (mało podatne).

Mapa przedstawiająca Klimatyczny Bilans Wodny (KBW) w Polsce z różnymi odcieniami niebieskiego i zieleni, wskazującymi poziomy KBW w milimetrach.

Śledczy trop rozpocznijmy więc od fragmentu komentarza agrometeorologia z tegoż raportu: „Rozwój suszy rolniczej był częściowo ograniczany przez umiarkowanie niskie wartości ewapotranspiracji potencjalnej (ETP), przy czym należy podkreślić, że jej przestrzenne zróżnicowanie na obszarze kraju nie było znaczne.” oraz „O przestrzennym zróżnicowaniu wartości KBW zadecydował przede wszystkim rozkład i wysokość opadów atmosferycznych, szczególnie w maju, ponieważ we wcześniejszym okresie na większości obszaru Polski obserwowano znaczny deficyt opadów.”

Na stronach Agrometo IMGW możemy sprawdzić wartości KBW dla poszczególnych miesięcy, ale żeby móc porównać z raportami IUNG, trzeba prześledzić poszczególne dekady 2026 roku. Na poniższych mapach IMGW zaznaczyłem dekady, które pokrywają się z okresem raportowania IUNG.

Spróbuję na ich podstawie oszacować sumę KBW na styku województwa łódzkiego, kujawsko-pomorskiego i mazowieckiego, jako centrum obszaru, gdzie IUNG wskazał najniższe wartości KBW.

Mamy zatem:

  • 3 dekada marca – między -20 mm i -15 mm (kolor żółty)
  • 1 dekada kwietnia – między -15 mm i -10 mm (kolor blado zielony)
  • 2 dekada kwietnia – między -25 mm i -20 mm (kolor blado pomarańczowy)
  • 3 dekada kwietnia – między -30 mm i -25 mm (kolor pomarańczowy)
  • 1 dekada maja – między -30 mm i -20 mm (kolor pomarańczowy i blado pomarańczowy)
  • 2 dekada maja – między -15 mm i 5 mm (różne odcienie zieleni)

Mamy z tego zatem sumaryczne wartości KBW od -135 mm do -85 mm (IMGW) w porównaniu do zakresu od -139 mm do -110 mm (IUNG). Różnice mogą wynikać z innego rozmieszczania stacji, ale i zakres wartości zbieżny i jak by brać pod uwagę IMGW to jeszcze mniej korzystny dla rolników czekających na ogłoszenie suszy.

Warto tutaj też zwróć na rozkład KBW w poszczególnych dekadach. Gdyby uruchomić okres raportowania IUNG od początku marca to doszły by nam:

  • 1 dekada marca – między -15 mm i -10 mm (kolor bladozielony)
  • 2 dekada marca – między -15 mm i -10 mm (kolor bladozielony)

a wypadłyby pierwsze dwie dekady maja, co w konsekwencji daje zakres KBW od -120 mm do -90 mm – więc też w tym regionie jeszcze mniejszy poziom suszy i jeszcze dalej od granicy suszy dla rzepaku i rzepiku

Mapa Polski przedstawiająca różne dane meteorologiczne w dekadach roku 2026, z oznaczeniem okresu objętego pierwszym raportem.

W dalszej części artykułu mamy:

„Po tygodniach alarmów ze strony rolników Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa opublikował pierwszy raport suszowy obejmujący okres od 21 marca do 20 maja 2026 roku. Instytut potwierdził występowanie suszy rolniczej jedynie w części upraw – m.in. w zbożach jarych, ozimych oraz truskawkach – pomijając jednak rzepak ozimy, mimo że w wielu regionach kraju rolnicy od miesięcy alarmują o dramatycznym niedoborze wody i konieczności likwidacji plantacji. Najtrudniejsza sytuacja ma dotyczyć województw kujawsko-pomorskiego, mazowieckiego i łódzkiego, gdzie opady wiosną były znacznie niższe od normy.„

Tylko, że jak zaglądam do rozporządzenia to nie ma nim podziału na rzepak ozimy i jary, tak jak to jest w przypadku zbóż, gdzie dla ozimych graniczne wartości ogłoszenia suszy mają kilka mm różnicy. Nie wiem jak to by mogło wyglądać dla rzepaku, ale może to jest kolejny dowód na nienadążanie systemu za rzeczywistością.

Dalej mamy: „rzeczywista skala strat jest znacznie większa niż wynika z danych IUNG, a brak uznania suszy w rzepaku może pozbawić wielu producentów prawa do ewentualnej pomocy finansowej.”

Idąc dalej za treścią artykułu: „dlaczego Instytut Upraw, Nawożenia i Gleboznawstwa nie chce opublikować suszy w Polsce, choć ta wystąpiła w większości kraju i przede wszystkim” i wypowiedź rolnika „– IUNG nie jest niezależną instytucją tylko podlega pod Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, które płaci pieniądze za ich badania. Nie oczekujmy od IUNG, że będąc pod parasolem finansowym MRiRW, będzie ogłaszać suszę – stwierdził.”

I dalej w podobnym tonie: „rolnicy nie powinni oczekiwać od IUNG, że będzie publikował w Polsce suszę.” oraz „– Co im szef powie? „Zróbcie tak, żeby im nie dać. Zróbcie tak, żeby suszy w Polsce nie było. Poczekajcie na jakieś opady, opublikujcie dane po obfitych opadach, umieśćcie swoje stacje na takich terenach, gdzie jest wilgotność gleby na odpowiednim miejscu i częściej pada. Coś wymyślicie”. I tak to, niestety, działa – stwierdził.„

I tu jest spora niezgodność i jednocześnie ziarno prawdy.

Niezgodnością jest sterowanie komunikowaniem suszy, bo taki rozkaz przyszedł z góry. Mamy określoną metodykę wyznaczania i progi suszy oraz okresy raportowanie określone w rozporządzeniu. Rozmieszczenie stacji skomentuję w dalszej części. Pomiary ze stacji są zapisywane. Jeżeli jest podejrzenie manipulacji to jest to droga do śledztwa odpowiednich służb, aby zbadały tą sprawę. Bo to tak jakby policjant mierzący prędkość manipulował odczytami pomiaru i na tej podstawie chciał wystawić mandat.

Ziarnem prawdy jest natomiast pytanie czy ministerstwo myśli o zmianach rozporządzenia i aktów prawnych pokrewnych, aby bardziej nadążały za rzeczywistością (zmiany okresu raportowania, korekty wartości progowych, uwzględnianie wieloletniej suszy itp). Obowiązuje od 2019 roku. Przeanalizowałem zmiany od 2010 roku. Wartości KBW dla gleb lekkich najbardziej podatnych na suszę (klasa I) pojawiły się dopiero w rozporządzeniu z 2019 roku. Dla pozostałych klas mamy wartości porównywalne dla początku okresu wegetacyjnego (I okres raportowania).

Przy czym należy zaznaczyć, że rozporządzenia mają zmienny okres pierwszego raportowania:

  • W 2010 r. i 2016 roku był to okres kwiecień-maj,
  • W 2017 r. i 2019 roku okres od 21 marca do 20 maja

Czyli jednak okres ten jest przesuwany na wcześniejsze dekady roku. Pytanie czy wystarczająco i czy wartości są odpowiednie?

Wykres przedstawiający wartości KDW dla rzepaku w latach 2010, 2016, 2017 i 2019 w poszczególnych klasach gruntów I-IV.

W tym miejscu należałoby postawić więcej pytań

  • Z suchej zimy, która nie była objęta okresem raportowania IUNG, bo tego nie przewiduje rozporządzenie i nie dała odpowiedniego poziomu wilgoci w glebie na początku sezonu wegetacyjnego, który w Polsce zaczyna się często coraz wcześniej z powodu rosnących temperatur?
  • Z wieloletniej suszy, która doprowadziła krajobraz Polski do permanentnego deficytu, który nie jest uzupełniany w okresie jesienno-zimowym, jak to było dekady temu?
  • Z wielodekadowych praktyk rolniczych, które były nastawione na odwodnienie terenu oraz w wyniku, których następowała degradacja gleby i ograniczenie zdolności do zatrzymywania wody, w tym wiosenne zamiecie piaskowe, wywiewające resztki wierzchniej materii organicznej?
  • Czy ilość stacji branych pod uwagę w oceni suszy jest wystarczająca?

Na koniec odniosę się do tego ostatniego punktu. Liczba stacji. Mamy ich w kraju coraz więcej, w różnych instytucjach badawczych, stacje IUNG, stacje IMGW, stacje aglomeracji miejskich, ośrodków doradztwa rolniczego oraz inne – nie rozszyfrowałem skrótu PME z mapy EDWIN. Spięcie tego w jeden system daje gęściejsze pokrycie powierzchni Polski punktami, z których można dokładnie wyliczać KBW. Sporą pracę wykonana w ramach projektu EDWIN (mapa poniżej), na którego mapie jest znacznie więcej stacji niż w komunikatach IUNG. Ciekawe jak wyglądałaby mapa KBW, gdyby uwzględnić dane ze wszystkich stacji?

Mapa stacji meteorologicznych z portalu EDWIN, przedstawiająca lokalizacje w Polsce, z oznaczeniem sumy opadów atmosferycznych na drugiej mapie, wskazując znaczenie monitorowania warunków pogodowych.

I na koniec można postawić jeszcze jedno pytanie poza samym systemem ogłaszania suszy, a dotyczące rekompensat za suszę – czy powinny one być wypłacane tylko za ogłoszenie suszy? Może warto pomyśleć o kryterium podejmowania działań adaptacyjnych? W rozporządzeniu dotyczącym regulacji wypłat suszowych ani słowa o podejmowaniu takich działań.

Chcecie więcej doniesień ze świata
nauki i ciekawy wodnych analiz?
Wspierajcie nasz blog regularnie poprzez Patronite
lub jednorazowo stawiając nam kawę

Logo buycoffee.to z napisem 'Postaw kawę za naszą pracę'
Tekst promujący wsparcie finansowe na Patronite.

Spis odnośników wzmiankowanych w tekście: